KATARZYNA KARPOWICZ

Katarzyna Karpowicz mówi o pracowni „mój bezpieczny kosmos”. Ale bohaterki jej obrazów nie zawsze mają równie spokojne życie. Jak sama zauważa, ich pozorny spokój potrafi budować napięcie, a ten sam obraz jednemu widzowi przynosi ukojenie, drugiego niepokoi. Rozmawiamy o tym, co dzieje się przy sztaludze, dlaczego maska może odsłaniać i ile miejsca w dorosłym malowaniu zostaje dla dziecka.

Zanim pojawiły się szkoły artystyczne i warsztat, było dziecko, które po prostu rysowało. U Ciebie część tematów z tamtego czasu wraca do dziś. Kiedy podejmujesz je po latach, co rozpoznajesz z dawnej siebie, a co jest już zupełnie nowe?

Odkrywam, że sposób, w jaki widziałam i rysowałam jako dziecko, był zdecydowanie wyzbyty wszelkich później nabytych szlifów, zasad, rygorów. Szkoła, i mam tu na myśli liceum plastyczne i ASP, trochę zabiera swobodę i radość tworzenia. Oczywiście daje też dużo dobrego w postaci wartościowej wymiany, wzajemnej inspiracji, kontaktów z ciekawymi ludźmi. Natomiast to, do czego zmierzam, to właśnie to, żeby moje doświadczenie i spojrzenie na świat zachowało świeżość naturszczyka, dziecka, które wszystko widzi, rozumie i przetwarza pierwszy raz. Po latach, wracając do tych samych tematów, zachowuję w sobie „duszę dziecka”, chociaż w nieunikniony sposób życie obciąża mnie doświadczeniem dorosłego. Staram się jednak nie być cyniczna, odrzucam wiele z tych negatywnych cech osób naumianych i wiedzących lepiej. Obyśmy wszyscy pomimo wieku zachowali w sobie wrażliwość dziecka.

Mówisz o zachowaniu w sobie dziecięcej wrażliwości, choć przybywa dorosłych doświadczeń. Zastanawiam się, jak ten upływ czasu zapisuje się w Twoich bohaterkach. Kiedy patrzysz na kobiety namalowane dziesięć czy piętnaście lat temu, co widzisz inaczej w nich, a co w sobie?

Ciekawe pytanie, nigdy o tym w ten sposób nie myślałam. Dla mnie te postaci są mniej fizyczne, bardziej duchowe. Wydaje mi się, że od dłuższego czasu maluję bardziej wnętrze człowieka niż jego fizyczną postać. Niezmiennie jednak pozostają osobami o wyrazistym spojrzeniu, nie są osadzone ani w czasie, ani w miejscu, są też trochę bez wieku. Natomiast transmitują dość silne emocje, stany i nastroje. Ich pozorny spokój buduje mocne napięcie, niejednokrotnie silnie odczuwane przez widza. Przyglądając się tym kobietom z obrazów na przestrzeni ostatnich 16 lat mojej pracy twórczej (licząc od końca studiów w 2010 r.), stwierdzam, że zdecydowanie stały się odrębnymi, niezależnymi ode mnie bytami. Teraz są odważniejsze niż kiedyś, zdecydowanie wiedzą, czego nie chcą, powiem więcej, wiedzą, czego chcą. Co do mnie, to i ja w międzyczasie trochę więcej zrozumiałam. Kobieta, na obrazie czy nie, ciągle ewoluuje, a zmiana jest zawsze nowym otwarciem i szansą na lepsze życie.

Nazywasz malarstwo swoim domem i schronieniem. To bardzo osobiste określenia – mówią też o tym, jak się czujesz, kiedy pracujesz. Co daje Ci samo malowanie, czego nie znajdujesz poza pracownią?

Proces tworzenia to lekarstwo, które może uratować nie tylko dzień, ale i całe życie. Dlatego zachęcam każdego do tego, żeby bez względu na talent, szkoły czy jakiekolwiek wątpliwości wydobył ze świata dla siebie coś, co podchodziłoby pod proces kreacji. Może to być ogrodnictwo, szycie, ceramika, wystrój wnętrz, gotowanie, fotografowanie, cokolwiek przyjdzie na myśl, a przynosi satysfakcję z procesu pracy. Efekty pracy mogą nie przynosić wielkiej satysfakcji, wręcz mogą czasem frustrować, ale to nie powinno mieć znaczenia. Liczy się skupienie na procesie dochodzenia do umiejętności. Otwierania się na to, co po drodze, na mniejsze i większe sukcesy i porażki. To jest interesujące. A w życiu ważne jest to, żeby było ciekawie. Ważne jest uczyć się, doskonalić, odkrywać. Proces malowania to dla mnie taki masaż dla mózgu, czuję, że wtedy rozpracowuję wszystkie napięcia. To, co boli, boli mniej, to, co nieuświadomione, zostaje dostrzeżone, a to, co zachwyca, zostaje jeszcze bardziej wyróżnione i celebrowane. Potrzeba tworzenia w moim wypadku jest zarówno czysto fizyczna, jak i duchowa. Jak jestem w pracowni, przy sztaludze, czuję się najszczęśliwsza. Robię to, co kocham, i jest to mój bezpieczny kosmos.

Pracownia może być schronieniem, ale przecież wchodzisz do niej ze wszystkim, co Cię spotyka i porusza. W Twoim malarstwie jest miejsce zarówno na bliskość, jak i na samotność czy bolesne doświadczenia. Jaką rolę odgrywa w nim to, co dzieje się wokół Ciebie? Czy próbujesz opowiedzieć o świecie takim, jaki jest, czy raczej takim, jakim chciałabyś go widzieć?

Malując, nie opowiadam ani o świecie takim, jaki jest, ani o świecie, jakim chciałabym go widzieć. To jest raczej moja bardzo osobista i wewnętrzna podróż, która, owszem, istnieje wobec tego, co tu i teraz u mnie w życiu i w świecie wokół mnie, ale absolutnie moim zadaniem nie jest malowanie świata. Mogłabym wręcz powiedzieć, że jest to jakiś mój odwrót od realności. I nie jest to wyparcie. Niejednokrotnie malowałam obrazy, które były moją malarską reakcją na wojnę, okrucieństwo i niesprawiedliwość. To były niejednokrotnie próby zmierzenia się z tym, co najbardziej bolesne i niezrozumiałe, ale nigdy nie miałam zamiaru komentować świata malarstwem. Zawsze w tych obrazach zostawiam przestrzeń na pytajnik na końcu zdania. Może dlatego, że ja świata (tego pełnego konfliktów, brutalności i siłowania się stron) po prostu nie rozumiem. Wrażliwość jest darem, ale i ceną, jaką się płaci za bycie malarką.

Kiedy na obrazie pojawiają się ludzie, łatwo zacząć od ich twarzy i gestów: kto na kogo patrzy, kto kogo obejmuje, kto pozostaje osobno. Sama łapię się na takim szukaniu opowieści. Czy są uczucia, które łatwiej Ci przedstawić gestem niż wyrazem twarzy?

Przede wszystkim chciałabym namówić widza na spojrzenie na moje obrazy trochę inaczej. Nie ma tam, w tych obrazach, intencji realizmu, mimika postaci czy ich gesty nie mają takiej realistycznej dosłowności. Te obrazy składają się z rytmów, ekspresji, faktur, kolorów, kompozycji, które ustawiają obraz i wprawiają go w swojego rodzaju nastrój. Często nieoczywisty, wielowymiarowy i dla każdego obserwatora, choć z pozoru ten sam, to jednak nieraz skrajnie inny. Jedni odczuwają niepokój tam, gdzie inni odkrywają spokój. Oczywiście traktuję postaci jako aktorów mojego malarskiego teatru, ustawiam ich w konfiguracjach, wprawiam ich gesty w ruch, tak samo pracuję nad wyrazem twarzy, spojrzeniem oczu, ich bardzo określonym wyglądem, ale uczucia, które przekazuję w postaciach, tak samo zaklinam w kolorach czy fakturach tła, nieba, linii drzew czy innych elementach kompozycji.

Zatrzymajmy się przy maskach, które pojawiają się w Twoich obrazach. Odruchowo kojarzymy je z ukrywaniem czegoś, choć maska potrafi też dawać swobodę, na którą bez niej trudno się zdobyć. Co zmienia się w Twojej bohaterce, kiedy malujesz ją w masce? Co możesz wtedy o niej powiedzieć?

Maska nigdy nie odbiera, ale dodaje jakąś prawdę do twarzy. Dla mnie maski są nie o zasłanianiu prawdy, ale o odsłanianiu siebie i prawdy o sobie. Maska pozwala dostrzec wnętrze jeszcze wyraźniej.

Mówisz, że emocje zapisujesz również w kolorach, fakturach i tle. Chciałabym przyjrzeć się im bliżej. Część Twoich obrazów wydaje się niemal w całości zanurzona w błękicie, zieleni albo czerwieni. Jak dochodzisz do takiej palety? I co wnosi do obrazu sama farba: jej grubość, chropowatość, pozostawiony ślad pędzla?

Kolor jest dla mnie ważny, jeśli nie najważniejszy. Te obrazy, które idą w kierunku jednego koloru, zawsze i tak składają się z całej palety barw, nawet jeśli obraz z pozoru jest po prostu niebieski. Zapewniam, że paleta, z której powstał taki monochromatyczny obraz, miała wyciśniętą pełną tęczę kolorów i wszystkie zostały zużyte w trakcie pracy. Koloru poszukuję z pełnym przekonaniem, czego szukam, często jest to już bardzo instynktowny proces, po prostu wiem, co w danej chwili potrzebuje mój obraz. Maluję olejno, niejednokrotnie farby kładę grubiej, widać ślad pędzla, chropowatość faktury. Niektóre z moich obrazów można dotknąć i poczuć coś na kształt kory drzewa. To dla mnie ważne, żeby obraz miał strukturę i materię, zawsze to lubiłam w obrazach, na przykład u Pauli Modersohn-Becker. Ale nie chcę wchodzić w jeden schemat, maluję też bardzo gładko, prawie akwarelowo, czasem pozostawiam obraz w szkicu. Ważne jest, żeby moje malarstwo żyło i się rozwijało. Poprzez kolor, gest pędzla czy gęstość farby. Chcę się tym nieustannie bawić i poszukiwać.

W Twoich obrazach teraźniejszość często współistnieje z tym, co minęło – wspomnieniami, snami i obecnością tych, którzy odeszli. Jakby te różne porządki mogły istnieć obok siebie, bez potrzeby wyjaśniania, gdzie kończy się jeden, a zaczyna drugi. Jak podczas malowania pojawia się ta przestrzeń? Na ile ją planujesz, a na ile dajesz się prowadzić intuicji?

Bardzo pięknie zauważone, tak, w moich obrazach istnieją światy równolegle. Buduję takie swoje Macondo. Myślę, że z biegiem lat coraz bardziej zamykam w jednym obrazie to, czego już nie ma, z tym, co jest, i z przeczuciem tego, co będzie. Otwieram swoje malarstwo na metafizykę poprzez malowanie z trzewi, bardzo instynktowne, pod wpływem momentu, w dużej mierze kierowana intuicją. Ufam temu i się w tym najbardziej spełniam. Najważniejsze dla mnie obrazy powstały w ten sposób, trochę poza moją kontrolą, jakby spoza mnie.

Podkreślasz, że ten sam obraz może jednego widza niepokoić, a drugiemu przynosić spokój. W pewnym momencie spotyka się więc z doświadczeniem kogoś, o kim podczas malowania nic nie wiedziałaś. Czy zdarzyło Ci się usłyszeć interpretację, która Cię zaskoczyła albo pozwoliła zobaczyć własny obraz inaczej?

Tak, bardzo zachęcam odbiorców do własnych interpretacji, powiem więcej, uważam, że tylko one mają znaczenie. Liczy się dla mnie relacja i dialog obrazu z widzem, już poza mną. Wtedy mam największą satysfakcję. Obraz żyje swoim życiem i żyje dzięki spojrzeniu obserwatora. To jest już nieraz bardzo prywatna rozmowa pomiędzy wewnętrznym światem odbiorcy a tym, co emituje w jego kierunku z obrazu. To może się zmieniać pod wpływem czasu, nastroju, światła i świata zewnętrznego wokół rozmówców. I to jest naprawdę fascynujące.

Na koniec spróbujmy przekroczyć tę granicę dosłownie. Gdybyś mogła wejść do jednego ze swoich obrazów i spędzić w nim kilka godzin, który byś wybrała? A w którym nie chciałabyś zostać?

Nie chciałabym nigdy być bohaterką moich obrazów z cyklu prac o wojnie.

Z pewnością chciałabym pozostać na dłużej w obrazach z basenami, w końcu po to je maluję, żeby sobie w nich choć troszkę popływać. 😉